Dat het Joodse schooltje aan de Oude Kerkstraat is afgebroken betreurt Jaap Grootenboer nog steeds. Maar dat na jaren begonnen wordt met een reconstructie van het gebouwtje juicht de kenner van de Bornse historie toe. "Daarmee blijft het verhaal in ieder geval behouden."
Een opslagplaats van allerlei goederen, die bestemming heeft het gebouwtje het overgrote deel van zijn bestaan gehad. Slechts de eerste 25 jaar, tot 1897, deed het dienst als Joodse school. Toen kwam de nieuwbouw naast de synagoge aan de Ennekerdijk gereed, waardoor samen met het badhuis een bijzonder Joods complex ontstond in het Bornse dorpshart.
Net als bij de sjoel was Salomon Jacob Spanjaard de initiator van het schooltje aan de Oude Kerkstraat. Hij kocht in 1872 de grond waarop hij de cheider liet bouwen. Daarmee hoefde chazzen Michael Mogendorff, van 1867 tot 1907 de joodse leraar in Borne, niet meer thuis les te geven. Het was een simpel bouwwerk, bestaande uit een lokaal. Aan de zuidkant zat een uitbouwtje, maar waarvoor dat gediend heeft, is Jaap Grootenboer onbekend.Tot hun dertiende verjaardag genoten Joodse kinderen aan de Oude Kerkstraat onderwijs. Makkelijk hadden ze het niet. Maandagavond, woensdagmiddag en zondags dienden ze aanwezig te zijn. "Op hun dertiende, als ze volgens de joodse wet volwassen zijn, moesten ze in staat zijn de Tora in het Hebreeuws te lezen", weet Grootenboer. Waarschijnlijk om praktische redenen, vermoedt hij, is in 1897 een nieuwe Joodse school naast de synagoge gebouwd.
Meijer Spanjaard, een neef van Salomon Jacob, bouwde het leeggekomen schooltje vervolgens om tot slagerij. Toen die vijftien jaar later vertrok naar een winkel in de Grotestraat, kreeg het gebouw de functie van opslagruimte. Op een gegeven moment is de ‘schuur’ aan de achterkant uitgebreid en is de voordeur vervangen door twee grote deuren. De davidster, bovenin de voorgevel, is verdwenen. Grootenboer heeft gehoord dat die nog in het bezit is van een Bornenaar, maar hij weet niet wie dat zou kunnen zijn.
De sloop van het schooltje, in 1998, veroorzaakte veel ophef. Jaap Grootenboer pleitte destijds tevergeefs voor behoud, omdat het een bijzonder gebouw is voor de Joodse cultuur en beeldbepalend is voor het dorpsgezicht van Oud Borne. Restauratie van de bouwval zou tonnen hebben gekost, verdedigde toenmalig wethouder M. Kotteman zich. Eigenaar F. Morselt moest beloven dat het nieuwe bouwwerk, een woonhuis, het uiterlijk van het schooltje zou krijgen, compleet met tudorbogen boven de ramen.
Het gebouwtje had geen monumentale status. "Omdat Oud Borne een beschermd dorpsgezicht is, dacht men toen dat dat voldoende zou zijn." Dat bleek dus onterecht te zijn. "Er was geen geld voor een gemeentelijke monumentenlijst." Mede door de sloop van het Joodse schooltje is die er twee jaar geleden toch gekomen.
