Parsja 18 a & b Misjpatiem

Wist u dat de Tora zegt dat een dief slechts het dubbele moet terug betalen van het gestolen goed? Maar dat een Beth Din (rabbinaal gerechtshof) mag besluiten dat dit 20 keer zoveel moet zijn? Rabbijn Evers (NIK) over rechtsregels aan de hand van parsjat Misjpatiem.

Menselijke en G’ddelijke wetDe Tora is, als grondwet voor het Joodse volk, uniek. Allereerst worden er meer betrekkingen geregeld dan in een normale, menselijke wet. Naast de relaties met medemens en overheid, worden ook de betrekkingen met G’d besproken. Uniek is verder, dat de Tora veel meer een grondwet van verplichtingen is dan een handvest van rechten. De Tora wil de mens met het oog op de toekomst verbeteren en verheffen en vormt geen reactie op mensonterende, onhoudbare toestanden, die vaak de aanleiding vormden voor de totstandkoming van grondwetten zoals de Bill of Rights in de Verenigde Staten en Les Droits des Hommes in Frankrijk. Het G’ddelijke van de Tora komt ook naar voren in het feit dat zij als één onveranderlijke entiteit gegeven werd aan het Joodse volk. Er was geen evolutie in het wetgevingsproces. Opvallend is verder dat het civiele Tora-recht als eerste onderwerp begint met het beschermen van de underdog (de slaven). De kwetsbare minderheid wordt als eerste voor het voetlicht geplaatst. Menselijke wetgeving kijkt meestal naar de meerderheid en begint niet bij de uitzonderingen van vernedering, die goed moeten worden gemaakt.Bewakers van goederen en moraalIn het midden van Misjpatiem worden vier soorten bewakers of bewaarders behandeld:1. de onbetaalde bewaker (sjomeer chinam);2. de betaalde bewaker (sjomeer sachar);3. de lener (sjo’eel);4. de huurder (socheer).Deze vier categorieën bewakers kennen ieder een verschillend juridisch regime. Als ik aan Ruben vraag om als vriendendienst op mijn fiets te passen, dan wordt Ruben een onbetaald bewaker. Hij mag de fiets niet voor zichzelf gebruiken. Wanneer de fiets wordt gestolen of verloren gaat, er gebeurt een ongeluk mee of hij gaat kapot, dan moet Ruben onder ede verklaren, dat hij de fiets behoorlijk heeft bewaard en niet voor eigen gebruik heeft aangewend. In zo’n geval is hij vrij van iedere verplichting tot schadevergoeding. De betaalde bewaker moet beter op de fiets passen dan de onbetaalde bewaker. Wanneer de fiets gestolen wordt of verloren gaat, moet hij ervoor betalen. De lener draagt al het risico tegenover het gratis genot van de leenfiets. Bij schade tijdens normaal gebruik van het geleende voorwerp hoeft de lener echter geen schadevergoeding te betalen. De huurder heeft dezelfde verantwoordelijkheden als een betaalde bewaker. Het is vreemd dat deze intermenselijke voorschriften in de Tora worden geregeld. Had G’d het regelen van deze voorschriften niet aan het menselijk intellect kunnen overlaten? De Tora lijkt alleen maar over menselijke verhoudingen te spreken, maar behandelt tegelijkertijd – in een metafoor – de verhouding tussen mens en G’d. Ook de mens is een bewaarder van zijn ziel en moet ervoor zorgen deze op een bepaald moment ongeschonden terug te sturen naar het Opperwezen. Net zoals de aardse bewakers rekening en verantwoording moeten afleggen en bij nalatigheid schuldig worden bevonden, zo is dit ook in relatie met G’d. Wanneer wij niet zorgvuldig op ons geestelijk leven passen en ons culturele erfgoed niet zuiver bewaken, moeten wij hiervoor rekening en verantwoording afleggen.De verbondssluitingIn Sjemot/Exodus hoofdstuk 24 worden de gebeurtenissen gedurende de dagen vlak voor het geven van de Tora (6 Siewan), tijdens het begin van de Joodse maand Siewan, besproken. 4 Siewan: Alleen Mosje mocht de dikke wolk, waar de Openbaring plaats zou vinden, binnengaan. Mosje vertelde het volk over het maken van een hek rond de berg Sinaï. 5 Siewan: Mosje stond ’s ochtends vroeg op, bouwde een altaar en twaalf rechtopstaande stenen, één voor elk van de twaalf stammen. Daarna stuurde Mosje de eerstgeboren zonen om de brando