De rol van Esther

In de serie "joodse objecten" deze keer de rol van Esther. In de synagoge wordt de tekst uit een aan een stok bevestigde perkamenten rol voorgelezen. De Esther-rol is de enige rol die ook daadwerkelijk de vorm van een rol moet behouden.Foto: Joods Historisch Museum

Foto: Joods Historisch MuseumVaak beginnen soferiem (=schrijvers) met het schrijven van Esther-rollen. Want dit is het enige boek in de bijbel waarin geen specifieke heilige namen worden gebruikt. Daarom hoeven zij zich geen zorgen te maken over de extra problemen die er kunnen ontstaan als gevolg van het maken van een fout op bladzijden die de naam van God bevatten. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat niet ook ervaren sofeers Esther-rollen schrijven. Van de hier getoonde rol is niet bekend wie de sofeer is. Wel weten we dat Salom Italia de graveur was.Salom Italia wordt in 1618 of 1619 in Mantua geboren als telg van een bekende drukkersfamilie. Hij is graveur, etser en tekenaar. Bij de Oostenrijkse invasie van Mantua in 1630 worden de joden gedwongen de stad te verlaten. Waarschijnlijk vanuit Venetië vestigt Salom Italia zich circa 1641 in Amsterdam. Daar treft hij een welvarende joodse gemeenschap aan, die bereid is zowel aan joodse als niet-joodse kunstenaars opdrachten te verlenen. Vanaf dat moment nemen zijn activiteiten als graveur aanvang. Hij overlijdt circa 1655 in Amsterdam. Van Salom Italia zijn verschillende ontwerpen voor Esther-rollen bekend.Van de tien gesigneerde werken, zijn slechts twee gedateerd. Er zijn nog vijf andere werken die aan hem zijn toegeschreven. In zijn vroegere werk signeert Italia in het Hebreeuws (vertaald), ‘door salom italia’, zijn latere werk signeert hij in het Latijn ‘salom italia sculpsit’. De hier besproken rol, in het bezit van het Joods Historisch Museum, is gesigneerd. Op dit moment wordt deze rol in de vaste opstelling tentoongesteld, waardoor het niet mogelijk is om de signatuur nader te bekijken, maar afgaande van de bij collectiebeheer bekende vertaling ‘door Salom Italia’ ga ik er vooralsnog van uit dat deze in het Hebreeuws is gesigneerd. Het werk is niet gedateerd. Maar het is zeker dat het tijdens de eerste helft van de zeventiende eeuw is vervaardigd.Deze bijzondere Esther-rol is rijkelijk geïllustreerd. Op het eerste gezicht lijkt het maken van illustraties in tegenspraak met het tweede van de bijbelse tien geboden, dat immers het maken van afbeeldingen verbiedt (Exodus 20:4, Deuteronomiun 5:8). Een absoluut verbod geldt evenwel uitsluitend voor het maken en aanbidden van afgodsbeelden. De vroegste afbeeldingen van het Esther-verhaal zijn al te vinden op muurschilderingen van de synagoge in Dura-Europos (Syrië) uit het jaar 244. De vroegste versierde Esther-rollen dateren echter pas uit de 16e eeuw. Esther-rollen versierd met ornamenten of met scènes uit het Estherverhaal of uit de rabbijnse literatuur dienden voor privé-gebruik. Salom Italia laat onder de ronde medaillons met de tekst van het bijbelboek Esther scènes en belangrijke figuren zien uit het verhaal. Boven elk medaillon loeren beer en leeuw op een lam.De Esther-rollen gegraveerd door Salom Italia hebben kunstenaars tot diep in de achttiende eeuw geïnspireerd en zijn tot aan de dag van vandaag een lust voor het oog.