De familie Masjber, een ‘kunstzinnig realistische familiekroniek’

In 1950 stierf in de beruchte Moskouse Loebjanka-gevangenis Pinchas Kahanowitsj, schrijver van de laatste grote jiddisje roman uit de Sovjet-Unie.

Een vermeend derde deel is tot op heden nooit teruggevonden. Kahanowitsj schreef onder de naam Der Nister, wat de verscholene betekent. Meer dan naar zijn functie verwijst dit pseudoniem naar Kahanowitsj’ levenswijze. Niemand wist iets van hem.GedwongenZelfs zijn vrienden moesten uit een geboortebericht van zijn dochter Hodele opmaken dat hij getrouwd was. Maar ook staat zijn schuilnaam ongewild of niet symbool voor de manier waarop Der Nister gedwongen was te schrijven. De Russische Revolutie van 1917 die volledige gelijkberechtiging voor alle joden betekende, gaf ook Der Nister en zijn literaire vrienden aanvankelijk nieuwe hoop en creatieve stimulus. Maar al gauw volgden er stalinistische voorschriften en dwong de staat hen socialistisch realisme te schrijven.Voor de symbolistische Der Nister was deze overstap ‘uiterst zwaar. Het is geen kwestie van techniek, je moet opnieuw geboren worden, je moet je ziel van binnen naar buiten keren…’.ErbarmelijkToch vond hij in zijn roman De familie Masjber, die hij in zijn voorwoord veelbetekenend een ‘kunstzinnig realistische familiekroniek’ noemt, manieren om het regime ter wille te zijn zonder zichzelf te verloochenen. Keurig volgens de regels beschrijft hij de erbarmelijke omstandigheden in de tweede helft van de negentiende eeuw in de Derde Zone van het stadje N., waarvoor de geboorteplaats van Der Nister, Berditsjev in de Oekraïne, model stond. Goethes ‘Kunstenaar, schilder en zwijg’ indachtig laat Der Nister de observaties voor zichzelf spreken. Maar zijn stijl spreekt boekdelen: uit de introductie van een vreemdeling door wiens ogen we de stad aanschouwen en een als gids dienend anoniem meervoud ‘we’ spreekt een onwillig auteur, die wel wil schrijven zoals het van hogerhand moet, maar die daar niet mee geassocieerd wil worden. Der Nisters voorwoord is van dergelijk gemanoeuvreer ook een voorbeeld. Ondertussen heeft hij wel voor zijn symbolisme in de dromen en visioenen van de bankier Moisje, van de ten ondergang gedoemde familie Masjber, een goede schuilplaats gevonden. Willy Brill, die van dit bijzondere boek een knappe vertaling uit het Jiddisch leverde, noemt verder de landschappen van Der Nister allegorisch en zijn horizonten metaforen. ‘Ze vertegenwoordigen de roep van de verten, het raadsel van het onbekende’. Der NisterDe familie MasjberDeel 10 uit de reeks De jiddisje bibliotheekVert.: Willy BrillVassallucci, Amsterdam 2003&euro50,-ISBN: 90 5000 3834 Bron: Brabants Dagblad: ‘Kunstenaar, schilder en zwijg’, door Brigitte Jonker