De vuile les

Vera Bondy las Fassbinder’s omstreden toneelstuk "Het vuil, de stad en de dood" 15 jaar geleden, en zag onlangs de voorstelling door het Nationale Toneel.

De teneur in de discussie was niet: "Het is een slecht stuk." maar "In het stuk komt een stereotype, een rijke jood, voor en dùs deugt het niet. Punt. Discussie gesloten." En dat was nou voor mij net een straat te ver. Ik had mijn jeugdjaren deels in antisemitisch Wenen, deels in Oost-Berlijn doorgebracht en met graagte had ik bij mijn immigratie in Nederland al die ongenuanceerde ge- en verboden van Oostenrijkse christenen en Duitse communisten achter me had gelaten. Ik was geshockeerd diezelfde houding in eigen joodse kring tegen te komen. Ware het boek van Fassbinder op die avond beschikbaar geweest, men had wellicht zelfs een brandstapeltje ervoor opgericht.Gedane zaken.Maar nu de herkansing met een niet-praktiserende, maar meevoelende joodse vriend in de Amsterdamse Schouwburg.Ik ga niet de lofprijzingen van alle recensenten gedetailleerd herhalen. Daar wacht niemand op. Het was een prachtige voorstelling zonder artistieke wanklank! Perfecte casting, decor en licht schitterend, er werd subliem gespeeld, gezongen, gedanst er waren ijzingwekkende stiltes en zelfs de kreten als "hadden ze hem vergast dan zou ik beter kunnen slapen" klonken zo echt als ik ze in Wenen had gehoord (al was het toen menens geweest, en in het stuk een niet-joodse stereotype).Wellicht heeft het stuk aan kwaliteit gewonnen ‘dankzij’ het protest destijds: Johan Doesburg heeft 15 jaar de tijd gehad om kennis en ervaring te vergaren en met hem zijn stuk te laten rijpen.Het is een stuk met vele lagen waarin ‘de rijke Jood’ de enige is die geen misbruik makt van Roma B., het hoertje; hij her- en erkent zelfs haar absolute wanhoop, komt tenslotte aan haar dringende eis tegemoet en helpt haar sterven.’De rijke Jood’ is geen absoluut lieverdje ? verre van dat. Hij laat zich voor een karretje spannen waar geen ander zich voor waagt. In 1975, toen Fassbinder het stuk schreef, was het een handige streek om de impopulaire sloop van een mooie oude stad en vervolgens de bouw van Manhattan am Main door iemand te laten uitvoeren die op grond van de ‘unbewältigte Vergangenheit’ minder verweten zou worden. Zou dit zich nu kunnen herlaen? Een waarschuwende vraag: hebben wij onze lessen sindsdien geleerd?Mijn waarschuwing echter behoeft geen vraagteken: laat je gedrag niet door angst domineren!Angst kan een goede waarschuwing zijn. Het is legitiem om daar lichamelijk en emotioneel op te reageren. Daden echter dienen door kennis en ethiek, door de ratio te worden gefilterd. Het verbod op de uitvoering van een toneelstuk (of een film of de druk van een boek of de expositie van een schilderij of, of, of) is noch een daad van verzet, noch een blijk van intelligentie of van goede smaak.Wij proberen nog steeds van week tot week uit het verleden te leren. Het verleden kan ook recent zijn…