“Enchanted Journey”: liederen uit Jiddischland

Adrienne Cooper, Marilyn Lerner en Stuart Brotman brengen een programma met volksliederen, eeuwenlang mondeling overgeleverd, gezongen door vrouwen om hun kinderen te plezieren, of om elkaar zingend op de hoogte te brengen van wat er speelde in de joodse gemeenschap.

Het repertoire bevat ook liederen die werden geschreven voor het Jiddisch theater, revue of musical, in de ‘roaring twenties’ van de vorige eeuw, toen het Jiddische culturele leven een laatste bloeiperiode kende. Ook traditionele liederen uit de religieuze hoek maken er deel van uit, soms met een vleugje mystiek en vaak het middel om een verhaal, wijze les of spirituele vonk over te brengen.En tot slot bevat deze rijke canon liederen die zijn gecomponeerd door hedendaagse musici, met teksten die vaak gaan over het doorgeven en beleven van traditionele waarden en cultuur in een moderne en complexe samenleving.Jiddische taal en geschiedenisDe vraag naar de geografische herkomst van het Jiddische lied is niet eenduidig te beantwoorden. Een wetenschapper of kenner van het Jiddische muziekrepertoire zal de ontwikkeling van de Jiddische taal en cultuur als leidraad nemen: Het antwoord luidt dan als volgt:Nadat de Tweede Tempel van Jeruzalem rond 70 na Christus werd verwoest, trok een deel van het joodse volk in het kielzog van de Romeinse legers eerst richting Italië en later naar Frankrijk, waar het zich de eerste tien eeuwen van de jaartelling vestigde. Na die periode trokken de joodse kolonisten naar het Rijnland (Asjkenaz, het Rijnland en het huidige Duitsland en een deel van Noord-Frankrijk omvatte) waar het Jiddisch zich ontwikkelde uit de toenmalige eigen taal ? een Romaanse taal Laaz, het Aramees dat ze uit Jeruzalem hadden meegenomen, het Hebreeuws als taal van de religie en het Middelhoog Duits dat in het nieuwe gebied werd gesproken.Rond 1100 werden de joden in dit gebied voor het eerst slachtoffer van de fanatieke kruisvaarders die op doortocht naar het beloofde land in Europa andersdenkenden naar het leven stonden. Grote delen van de toenmalige joodse inwoners van het Rijnland trokken naar Oost-Europa ? met name naar Polen ? waar het Jiddisch verder werd beïnvloed door de Slavische talen die het omringden. Sindsdien bestaat er een verschil tussen het gesproken (en gezongen) Oost-Jiddisch en West-Jiddisch.Lange tijd was het Jiddisch in Oost- en West-Europa vooral de taal voor het dagelijks gebruik, want als het om de religie ging, bleef het Hebreeuws de voertaal. Daarom werd en wordt de taal vaak aangeduid als mame-losjn (moedertaal).Maar in de loop van de 19de eeuw en begin 20ste eeuw werd het Jiddisch ? met name in Oost-Europa ? ook de taal van de meer seculiere Jiddische (intellectuele) cultuur: beroemde schrijvers (Sholem Aleichem, Perets en later Isaac Bashevis Singer) schreven proza en poëzie bewust in het Jiddisch, theatermakers als Abraham Goldfaden en Marc Warshawski maakten Jiddisch theater en er werden talloze kranten en tijdschriften in de oorspronkelijke volkstaal gedrukt. Deze cultuur zette zich vooral voort in de Verenigde Staten waar veel Oost-Europese joden rond de eeuwwisseling hun domicilie zochten.Jiddische liedcultuur vandaag Het Jiddisch wordt vandaag de dag niet meer door elf miljoen joden gesproken, zoals vlak voor de Tweede Wereldoorlog. Maar de taal is levend gebleven door een aantal eerste, tweede en derde generatie immigranten uit Oost-Europa, voornamelijk in de Verenigde Staten, maar ook in Zuid-Amerika, West-Europa en Australië. En ook in het voormalig Oostblok zelf zijn diverse kunstenaar op dit moment voorzichtig met het Jiddisch in de weer. Het zijn ? behalve de Chassidische joden in Israël en de genoemde landen ? vooral wetenschappers en kunstenaars die het Jiddisch, dat ze van huis uit meekregen, en de bijbehorende cultuur in een moderne context uitdragen.De drie musici die samen het trio van het programma "Enchanted Journey" vormen, zijn belangrijke representanten va