Het schilderij ‘Bild mit Häusern’ van Wassily Kandinsky blijft in Stedelijk Museum

Bild mit Häusern (1909). Foto Stedelijk Museum, Amsterdam

De rechtbank in Amsterdam heeft geoordeeld dat de conclusies van de restitutiecommissie over de eventuele teruggave van het schilderij Bild mit Häusern van Wassily Kandinsky in stand blijven en dat alle eisen van de familie die aanspraak maakte op het schilderij, zijn afgewezen.

Het onderzoek van de restitutiecommissie is niet op een dusdanig ondeugdelijke en onzorgvuldige manier uitgevoerd dat het bindend advies moet worden vernietigd. Dat betekent dat het schilderij in bezit blijft van de gemeente Amsterdam en in het Stedelijk Museum kan blijven.

Het schilderij maakte voor de Tweede Wereldoorlog deel uit van de kunstverzameling van het echtpaar Lewenstein. Op 9 oktober 1940 werd het door de gemeente op een veiling aangekocht en opgenomen in de collectie van het Stedelijk Museum. In 2012 verzochten de erfgenamen van het echtpaar de gemeente om teruggave van het schilderij.

Beide partijen besloten daarop gezamenlijk om de restitutiecommissie van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen bindend advies uit te laten brengen over de vraag of het schilderij inderdaad aan de erfgenamen moest worden teruggegeven. Een onderzoek van 4 jaar leidde uiteindelijk tot de conclusie dat het schilderij niet hoefde te worden teruggegeven.

De erfgenamen verzetten zich tegen deze uitkomst en stapten naar de rechter om de conclusies van de commissie te laten vernietigen en alsnog teruggave van het schilderij te eisen. Volgens hen heeft de commissie in het onderzoek meerdere ongefundeerde aannames gehanteerd om zo tot een afwijzing van het verzoek van de erfgenamen te kunnen komen. Ook beschuldigden ze de commissie van partijdigheid en belangenverstrengeling.

De rechtbank stelt de erfgenamen op alle punten in het ongelijk. Belangrijk is dat het toetsingskader van de rechter wettelijk beperkt is. Het gaat hier om een bindend advies van de restitutiecommissie, waarbij zowel de gemeente als de erfgenamen zelf, voorafgaand aan het onderzoek hebben aangegeven het bindend advies van de commissie te zullen accepteren.

Wanneer sprake is van een bindend advies, kan en mag de rechter het werk van de commissie niet overdoen. De rechter beoordeelt alleen of de inhoud en totstandkoming van het advies naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is.

Slechts wanneer het advies op deze punten ernstige gebreken vertoont, biedt de wet ruimte voor de rechter om het advies te vernietigen. In het geval van het onderzoek naar het schilderij van Kandinsky is er van deze ernstige gebreken geen sprake.

De rechtbank concludeert onder meer dat de erfgenamen niet hebben aangetoond dat er sprake zou zijn van partijdigheid en belangenverstrengeling bij de leden van de restitutiecommissie. Het feit dat zij pas met deze claim kwamen nadat hun verzoek om teruggave was afgewezen, weegt hierbij ook mee. Als er daadwerkelijk van partijdigheid en belangenverstrengeling sprake zou zijn geweest, dan was het logischer geweest dat de erfgenamen hiervan al in een veel eerder stadium melding hadden gemaakt.

Ook de inhoud van het advies vertoont naar het oordeel van de rechtbank geen ernstige gebreken. Hoe het werk precies op de veiling is gekomen, in wiens opdracht en onder welke omstandigheden, is ondanks uitgebreid onderzoek onduidelijk gebleven.

Volgens het reglement, waar alle partijen zich aan hebben verbonden, had de commissie ondanks het ontbreken van deze antwoorden, de ruimte om op basis van de wel bekende feiten, tot een afweging te komen van de belangen van alle betrokkenen.

Deze afweging is door de commissie voldoende toegelicht en gemotiveerd en is op basis van de resultaten van het onderzoek ook niet onnavolgbaar. Al met al is het advies dus niet vernietigbaar.

James Palmer, die de erfgenamen vertegenwoordigt, noemt de beslissing onaanvaardbaar. Advocaten van de erfgenamen zeiden dat ze in beroep zullen gaan.

“Als deze uitspraak van de rechtbank onbetwist wordt gelaten, zal het Nederlandse restitutiebeleid feitelijk niet bestaan ​​en zal belangrijke roofkunst in Nederland waarschijnlijk nooit worden gerestitueerd”, zegt hij.

“Na vele jaren van strijd is de familie Lewenstein erg teleurgesteld dat de rechtbank in Amsterdam het recht van de familie Lewenstein op de teruggave van haar eigendommen, die tijdens de Holocaust waren verduisterd, niet erkende”, zeggen de advocaten in een verklaring.

In een schriftelijke reactie zegt de gemeente Amsterdam, eigenaar van het Stedelijk Museum, dat de rechtbank heeft geoordeeld dat het besluit van de restitutiecommissie uit 2018 ‘niet onaanvaardbaar is naar maatstaven of redelijkheid en billijkheid en daarom niet terzijde moet worden geschoven’.

“We zijn ons er terdege van bewust dat dit voor de eisers teleurstellend is”, vult de gemeente aan. “Dit schilderij zal voor altijd verbonden zijn met een pijnlijke geschiedenis. De relatie van onze collectie met de Tweede Wereldoorlog zal altijd belangrijk blijven, we zullen informatie hierover blijven tonen aan het publiek, online en ook in het museum.”

Ontvang gratis onze nieuwsbrieven!