Op 1 maart was het twee eeuwen geleden dat de synagoge aan de Sacramentsstraat werd ingewijd. Een heugelijk feit dat in mei door de Stichting Behoud Voormalige Synagoge samen met de joodse gemeente zal worden herdacht. In 1978 werd de synagoge verbouwd tot cultureel centrum en sinds 1980 is het historische gebouw een dansschool gevestigd.
In 1670 is voor de eerste maal sprake van de aanwezigheid een joodse
gemeenschap in Leeuwarden. Een halve eeuw later is er al een sjoeltje
in gebruik, die waarschijnlijk in een achterhuis in de buurt van de
Voorstreek was gevestigd. Omstreeks 1745 worden twee huizen aan de
Sacramentsstraat ingericht tot synagoge. Ondanks verbouwingen is het
gebouw na enkele decennia weer te klein geworden voor de sterk
groeiende gemeente. Het lukt om nog enkele naast gelegen huizen aan te
kopen en er wordt gekozen voor totale nieuwbouw op de plaats van de
oude synagoge. Het nieuwe door Gerrit van der Wielen ontworpen gebouw,
dat in 1805 gereed komt, herinnert met zijn fronton en koepeltoren
enigszins aan de 17e eeuwse Grote Sjoel in Amsterdam. De synagoge, die
ruimte bood aan bijna driehonderd mannen beneden en 200 vrouwen boven,
moest in 1865 worden uitgebreid. Toen verdween ook de koepeltoren en
kreeg de synagoge het huidige uiterlijk.
Van de viering van het 50-jarig en het 75-jarig bestaan weten we niet
veel, maar het eeuwfeest in 1905 werd groots opgezet ‘om het feest van
het Heiligdom zoo schitterend mogelijk te vieren’. In aanwezigheid van
een aantal hoogwaardigheidsbekleders werd een prachtig nieuw
voorhangkleed gepresenteerd in de gerestaureerde en versierde synagoge.
Opperrabijn Rudelsheim vertelde over de 100-jarige geschiedenis van de
gemeente en besloot ‘met de bede tot den Allerhoogste, dat de
tweede eeuw nog heerlijker, nog schitterender zou zijn.’ Op het
hoogtepunt, enkele jaren daarvoor, bestond de gemeente uit 1400 zielen
en werd er zelfs een hulpsynagoge en cultureel centrum in de
Speelmansstraat ingericht.
In 1935 werd het 125-jarig bestaan van de synagoge gevierd. De
ochtenddienst op zaterdag 1 maart begon een uur vroeger dan
gebruikelijk. Onder koorzang werden drie wetsrollen uit de Heilige Arke
gehaald en naar de Biema gedragen, waarna er uit de thora werd
voorgelezen. Opperrabijn Dasberg hield vanaf de kansel een rede, waarin
hij refereerde aan het krimpen van de orthodox-joodse gemeenschap in
Leeuwarden: ‘…iets hebben we over, dat we behouden als het eenige
kleed. Dat is onze sjoel. Die beschermt ons en verwarmt ons als het
nacht is in en om ons. Gaven we haar prijs, de vrijheid zou te duur
zijn.’ Zo’n tachtig kinderen bezochten op zondagochtend een feest in
Hotel Klein aan de Langemarktstraat, terwijl voor de ouderen die avond
in Zalen Schaaf een feestelijke bijeenkomst werd georganiseerd met
medewerking van de Joodsche Damesgymnastiekvereeniging en de Joodsche
toneelvereening ‘Leeuwarder Vriendenclub’. Tijdens de herdenking werd
ook stil gestaan bij de ‘vernietiging’ van synagogen in Sovjet-Rusland
en ‘hoe in Duitschland synagogen worden bezoedeld en besmeurd’. De
voorzitter van de kerkeraad constateerde: ‘Hier kan gelukkig zooiets
niet gebeuren’.
‘Zooiets’ gebeurde dus wel in de in de periode 1940-1945! Na de oorlog
werd de sjoel door de weinigen die waren overgebleven als te groot
ervaren. Bij de sobere herdenking van het 150-jarig bestaan in 1955
telde Leeuwarden nog 81 Joodse inwoners. De inventaris is in 1964/’65
overgebracht naar Israël. In 1978 werd de synagoge onder leiding van
Abe Bonnema tot cultureel centrum verbouwd. Nu is er een dansschool
gevestigd. In 1980 werden enkele woonhuizen aan de Slotmakersstraat
ingericht als nieuwe synagoge voor heel Friesland.
Bron: Gemeente-archief Leeuwarden
