Over Israëlische soldaten en pas-bevallen vrouwen

Judy Schagen over het werk van Rineke Dijkstra.

StrandportrettenIn de zomers van 1992 en 1994 maakt zij de serie ?strandportretten?; Foto?s van jonge mensen aan de stranden van de Verenigde Staten, Polen, Kroatië, Nederland en België. Alle portretten tonen het moment waarop een houding zich vormt of juist desintegreert, aarzeling en onzekerheid zijn zichtbaar in houding en oogopslag.Zij gebruikt een platencamera, 4 bij 5 inch, een statief en een handmatige flitser. Dit geeft eenigszins een kunstmatig karakter aan de opnamen en scherpt tegelijkertijd de details. Inmiddels is zij wereldberoemd en bevindt haar werk zich in particuliere en museale collecties.Over stierenvechtersZij fotografeert vooral joneren en dan het liefst de stille en niet de opzichtige types. Zij fotografeert hen op belangrijke momenten in hun leven.In 1994 portretteert zij onder andere moeders met hun kind onmiddellijk na de bevalling. Het zijn zeer confronterende monumentale opnamen van staande, naakte vrouwen wier gezichten en lichamen de sporen van de inspanning tonen maar tegelijkertijd ontroeren door de wijze waarop zij de baby?s tegen zich aanhouden. Ook deze foto’s zijn bepaald niet glamoureus: zoals de Strandportretten niet de schoonheid maar de ongemakkelijkheid van de puberteit tonen, zijn deze portretten geen lieftallige madonna’s met kind maar haarscherpe registraties van geschonden lichamen. Zij fotografeert stierenvechters niet in de arena, maar na afloop, geheel en al verfomfaaid. Niet het incident legt ze vast, maar wat het teweegbrengt, direct en op de lange duur. Wanneer je een foto neemt net na lichamelijke inspanning of een emotionele gebeurtenis kun je een natuurlijker houding van je ?model? verwachten. De foto wordt interessanter wanneer de geportreteerde meer zichzelf is.Haar kleurenfoto?s zijn klassieke portretten van kinderen en jonge volwassenen, alleen of in groepsverband, die psychologische diepgang hebben. Zelf zegt zij hierover: het is essentieel je ervan bewust te zijn dat iedereen alleen is. Niet in de zin van eenzaam, maar in de zin dat niemand een ander volledig kan begrijpen.Vroeger werd weleens bij een foto van de koningin vermeld: H.M. de Koningin in een ongedwongen pose. Zo’n toevoeging werd kennelijk noodzakelijk geacht want foto’s waarvoor geposeerd was -in het begin van de twintigste eeuw de gebruikelijke manier om mensen te portretteren- golden op een gegeven moment als bij uitstek onecht en gemaakt. Nu, naar aanleiding van de fotoportretten van Rineke Dijkstra moet deze mening worden herzien.Hoewel haar foto’s het tegendeel zijn van spontane gemaakte snapshots. Steeds vraagt Dijkstra mensen nadrukkelijk te poseren en neemt vervolgens de tijd om die foto’s te maken. Toch tonen haar foto?s de mens naakter dan we gewend zijn. Geen fotograaf weet zoveel onschuld, zoveel kwetsbare argeloosheid vast te leggen. En niet ondanks, maar dankzij het poseren. De onwennigheid van de situatie -een wildvreemd iemand vraagt of ‘ie een foto van je mag maken, geeft verder geen aanwijzingen, laat je maar wat staan- maakt iedereen onzeker. Dat zoeken naar de juiste houding legt Dijkstra vast.Soldaten en andere Israëliers In 1988 wordt zij uitgenodigd door het Herziliya Museum voor een tentoonstelling van haar strandportretten en haar videoinstallatie The Buzzclub/ Mysteryworld. Eenmaal in Israël ontstaat het idee om portretten van het Israëlische leger te maken.Het leger is iets waar iedereen in Israël naar toe moet wanneer je 18 jaar wordt. De diensttijd van de jongens is drie jaar dat van de meisjes 21 maanden.Ze kijkt naar specifieke karaktereigenschappen van individuen binnen groepen. De dienstplicht impliceert dat je je moet onderwerpen aan een collectieve identiteit. Er is altijd sprake van een spanning tussen de waarden van de individu en die van de groep. Dijkstra is geïnteresseerd in de tegenstrijdigheid tussen identiteit en univormiteit, tussen kracht en kwetsbaarheid. Deze spanning laat z