Ter nagedachtenis aan alle vermoorde Joden in Europa wordt morgen in Berlijn het spookachtig aandoende holocaustmonument onthuld. Aan de opening is 17 jaar van geladen debat en controverse voorafgegaan over hoe Duitsland het donkerste hoofdstuk in zijn geschiedenis zou moeten herinneren.
“De bevolking is verdeeld: de helft is voor, de helft tegen”, weet Lea
Rosh, publiciste en initiatiefneemster van het project. “Turkse
taxichauffeurs spreken mij aan en zeggen: ‘prima gedaan’. Anderen
zeggen: ‘had er met die miljoenen euro’s niet wat anders gedaan kunnen
worden’.”
Nee, minder dan dit gedenkteken, zo groot als twee voetbalvelden in het
hart van Berlijn, kan Duitsland zich niet permitteren, meent de
uitgesproken Rosh, die door haar critici als ‘beroepsboetedoener’ wordt
omgeschreven. “Het was toch te dol geweest als het herenigde Duitsland
tot de orde van de dag was overgegaan? Alsof er nooit iets was
voorgevallen.”
Het monument, ontworpen door de Amerikaans-joodse architect Peter
Eisenman, bestaat nu uit 2700 donkergrijze, betonnen zuilen. Het doet
denken aan een begraafplaats. Volgens Eisenman moeten de bezoekers het
gevoel van isolement, van opgejaagdheid en bedreiging, dat de joden
destijds hadden, ondergaan.
Veel kritiek is er vanaf het begin geweest op het monumentale karakter
van het Mahnmal. Megalomane rouwkitsch werd Eisenman verweten.
“Hoezo te groot?”, pareert Rosh. “Te groot voor zes miljoen doden?”
Tegenstanders vragen zich af of de grootste misdaad uit de geschiedenis ueberhaupt wel artistiek kan worden verwerkt.
Volgens de donkere Rosh, die benadrukt ‘niet joods te zijn’, maar wel
een ‘joodse tak’ in de familie zegt te hebben, is het een Duitse plicht
de namen te eren van de miljoenen Joden die zijn omgekomen. Dit gebeurt
in een informatiecentrum, onder het monument. “Die mensen zijn naamloos
gedood. Wij wilden hen hun namen teruggegeven. Bij Yad Vashem in
Jeruzalem, waar de centrale databank van de slachtoffers van de shoah
is ondergebracht, wilden ze eerst niet meewerken. ‘Wij hebben
tientallen jaren onderzoek gedaan’, zeiden ze daar terecht. En zij
hadden er bezwaar tegen dat zij, als land van de slachtoffers, de namen
zouden overdragen aan het land van de daders.”
Uiteindelijk kreeg de stichting van Rosh toch toestemming. “Omdat wij
Yad Vashem wisten te overtuigen van de ernst van ons project.”
Hadden niet alle slachtoffers van het nazisme moeten worden geeërd, dus
ook de homoseksuelen en de Roma en Sinti? Rosh: “Er zijn 20.000
homoseksuelen omgebracht. Veel homoseksuelen hebben de oorlog wel
overleefd. Dat is iets anders dan zes miljoen Joden, die geen kans
hadden. In de vernietigingskampen kwamen de transporten om 8 uur aan,
om 10 uur volgde de vergassing, om 11 uur de crematie.” Rosh vindt dat
er niet genoeg gedenktekens kunnen worden opgericht.
“Bijvoorbeeld voor de slachtoffers van de gedwongen euthanasie, en voor
de burgerbevolking van Polen en de Sovjet-Unie. Maar de joden moesten
een apart monument hebben.”
Volgens Rosh dragen ook nieuwe generaties Duitsers de schuld voor de vernietiging van de Joden met zich mee.
“Niemand kan zich daaraan onttrekken.” Het monument moet dan ook geen eindpunt zijn, maar een begin van reflectie.
Het monument wordt geopend terwijl in Duitsland de belangstelling
groeit voor het lot van de eigen burgerbevolking. Die leed onder
bombardementen en verdrijvingen. Lea Rosh moet niets hebben van het
beeld van de Duitsers als slachtoffer.
“Wie is nou eigenlijk die oorlog begonnen? Wij hebben de wereld
destijds in brand gestoken en dit was het antwoord. De Duitsers waren
slachtoffer van de eigen verdwazing. Ze hadden zic
