Het internationale karakter van joodse familiebedrijven uit Oss

Historicus Doreen Arnoldus heeft een uitgebreid onderzoek gedaan naar de geschiedenis van de joodse familiebedrijven Van den Bergh, Van Zwanenberg en Hartog in Oss. Arnoldus (34), geboren in Zwolle en getogen in Apeldoorn, promoveert op 29 januari op het onderzoek over de joods-Osse familiebedrijven die margarine, vlees en dierlijke vetten produceerden.

Op basis van archiefonderzoek in familie- en bedrijfsarchieven en met behulp van interviews beschrijft de bedrijfshistorica Doreen Arnoldus de geschiedenis van zes Nederlandse familiebedrijven in de periode 1880-1970.Zij analyseert hoe het familiekarakter van een bedrijf door kan werken in de bedrijfsstrategieën. Het boek bestudeert twee groepen. De ene groep familiebedrijven bestaat uit de drie zeer nauw verwante joodse families Van den Bergh, Van Zwanenberg en Hartog. Deze groep wordt vergeleken met een groep oudere familiebedrijven uit de Zaanstreek; Wessanen & Laan, Duyvis, en ??Het Hart? en ?De Zwaan? voorheen Adriaan Honig?.De drie joodse familiebedrijven zijn nog steeds terug te vinden in huidige grote Nederlandse multinationals. De margarine-producent Van den Bergh was een van de grondleggers van Unilever. De familie Van Zwanenberg was de producent van de Zwan vleesproducten maar misschien nog wel bekender als oprichter van het farmaceutische bedrijf Organon, en daarmee als grondlegger van AKZO. Het bedrijf van de familie Hartog werd overgenomen door Unilever; de Unox-vleesproducten zijn een voortzetting van de vleesactiviteiten van dit familiebedrijf.De drie families begonnen allen in het laatste kwart van de negentiende eeuw in Oss en produceerden aanvankelijk vooral margarine, vlees(-producten) en dierlijke vetten. In de loop der tijd groeiden de activiteiten van deze drie families naar elkaar toe en werden zij steeds meer elkaars directe concurrenten. Dit betekende dat de drie families een manier moesten vinden om met deze concurrentie uit familiekring om te gaan.Opvallend is ?vooral in vergelijking met de Zaanse families? dat de drie families allen een Engelse tak kregen, wat de familiebedrijven een internationale oriëntatie gaf. Via hun verwanten in Engeland hadden de joodse families de beschikking over belangrijke marktinformatie betreffende de Engelse consumentenmarkt. Die oriëntatie op de Engelse markt had tot gevolg dat de bedrijven alledrie een binationale structuur ontwikkelden, die overigens bij iedere familie op een andere manier juridisch was vormgegeven. Van den Bergh ontwikkelde bijvoorbeeld in 1919 een duale holding (nog steeds te herkennen in het huidige Unilever). Van Zwanenberg daarentegen vormde een soort federatie van familiebedrijven van geografisch verspreide verwanten in Nederland, Engeland en Denemarken. Het verschil tussen Van Zwanenberg en Van den Bergh was dat Van den Bergh uiteindelijk een juridische eenheid vormde, terwijl de twee takken van Van Zwanenberg juist uit elkaar groeiden. De Britse Van Zwanenbergs bleven zich op de voedingsmiddelenindustrie concentreren, terwijl de Nederlandse tak Organon steeds verder uitbouwde. Bij Hartog associeerde het Britse familielid in Engeland zich met A.J. Mills & Co., een onafhankelijk bedrijf dat de exclusieve verkoopagent van Hartog werd.Dit boek is interessant voor hen die geïnteresseerd zijn in de geschiedenis van familiebedrijven én multinationals als Unilever en AKZO. Het aandeel van de families in deze bedrijven was nooit eerder zo diepgaand beschreven en ook de onderlinge relaties waren nog niet eerder systematisch onderzocht.Doreen Arnoldus studeerde geschiedenis in Leiden en gaf daarna les aan dezelfde universiteit. Medio jaren negentig werd ze onderzoeker-in-opleiding aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Ze kreeg de opdracht onderzoek te doen naar de invloed van het familiekarakter op het reilen en zeilen van een familiebedrijf.Doreen Arnoldus, Family, Family Firm, and Strategy. Six Dutch family firms in the food industry 1880-197