De synagoge van Kalmthout, gelegen in het gehucht Heide, is een uniek gebouw en in België het enige voorbeeld van een plattelandsynagoge. De Vlaamse minister Dirk Van Mechelen ondertekende begin oktober het voorlopige beschermingsbesluit.
Het eenvoudige gebouw werd in 1928 gebouwd door architect Jan Frans Beirens en heeft een duidelijk herkenbare vormgeving (o.a. neo-moorse stijlkenmerken, de verwijzing naar de stenen tafelen, de davidster, het ritueel bad), een typische plattegrond met o.a. de afgeschermde vrouwengalerij en het typische synagogemeubilair dat bewaard gebleven is.
Meer nog dan de architecturale waarde gebeurt de bescherming op basis van historische en socio-culturele redenen. De synagoge staat immers symbool voor de bijzonder aangrijpende geschiedenis van de Joodse aanwezigheid in Kalmthout.
De wijk Heide ontwikkelde zich vanaf het einde van de 19e eeuw. De aanwezigheid van een treinhalte en station zorgde voor een gemakkelijke verbinding met Antwerpen. Heide werd dan ook een geliefd oord voor dagtoerisme. Ook heel wat Joden, werkzaam in de diamantsector, voelden zich aangetrokken tot de bosrijke omgeving en gezonde buitenlucht. Het waren voornamelijk Amsterdamse Joden die onder impuls van koning Leopold II omwille van hun vaardigheid naar Antwerpen gelokt werden. In Kalmthout-Heide waren er verschillende gastenverblijven, hotels of woningen door Joodse zakenmensen en particulieren opgericht. Door die sterke aanwezigheid groeide ook de behoefte aan een synagoge. Die kwam er uiteindelijk in 1928, dankzij verschillende privé-financierders. Meteen was het in Heide het eerste gebouw bestemd voor de eredienst, wat meteen het belang en de omvang van de Joodse gemeenschap illustreert. De parochiekerk werd immers pas in 1935 gebouwd. In de synagoge van Kalmthout kwamen Joden van alle strekkingen samen. Ze werd nog tot in 1995 voor de eredienst gebruikt.
Het levensverhaal van de synagoge van Kalmthout houdt echter sterk verband met de aangrijpende geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog. Voor de oorlog waren in Kalmthout ongeveer 700 Joden als inwoner ingeschreven. Na de Tweede Wereldoorlog was hun aantal gedecimeerd. Sommigen konden vluchten, maar 199 Joden uit Kalmthout werden naar Auschwitz gedeporteerd. Slechts één van hen kwam levend terug…
In de jaren na de Tweede Wereldoorlog keerden sommige overlevenden en erfgenamen van de rechtmatige eigenaars terug, maar in de loop van de jaren ’60 emigreerden velen van hen naar Israël, Amerika en Zwitserland.
Sinds 2003 ijvert een werkgroep voor een nieuwe toekomst voor de synagoge. De vzw wil van de synagoge een culturele, multifunctionele ontmoeting- en tentoonstellingsruimte maken, waarin onder andere aandacht kan zijn voor de geschiedenis van de Joodse aanwezigheid in Heide. De moeilijke eigendomstoestand, momenteel is de synagoge in onverdeeldheid eigendom van 62 mensen, klein- en achterkleinkinderen van de oorspronkelijke stichters. De werkgroep kon hen, op één na, allemaal traceren. De bescherming biedt voor de vereniging en voor het behoud van de synagoge dan ook heel wat perspectieven.
Na het doorlopen van de decretaal voorziene procedure met het inbegrip van het inwinnen van verschillende adviezen, kan de synagoge definitief worden beschermd.
Vlaams minister Dirk Van Mechelen hoopt dat de bescherming van de synagoge van Heide in Kalmthout een duidelijk signaal mag zijn voor de meerwaarde van een multiculturele, verdraagzame maatschappij.
“Hopelijk kan de bescherming een eerste stap zijn om van de synagoge opnieuw een ontmoetingsplaats te maken. Een plaats waar mensen met elkaar in contact kunnen komen en elkaar leren appreciëren. Dit gebouw is dan ook het ideale ankerpunt om te refereren naar de gruwelen van
