NIOD-onderzoeker Jaap Cohen is op woensdag 27 mei cum laude gepromoveerd op de studie De onontkoombare afkomst van Eli d’Oliveira. Een Portugees-Joodse familiegeschiedenis. In de aula van de Universiteit van Amsterdam werd zijn proefschrift door de promotiecommissie als voortreffelijk gekwalificeerd.
Onder het naziregime bepaalde afkomst het verschil tussen leven en dood. Daarom begonnen Portugese Joden in Nederland een grootschalige operatie om te bewijzen dat zij niet tot het Joodse, maar tot het mediterrane ‘ras’ behoorden. Ze stelden dat hun voorouders zich eeuwen terug, op het Iberisch Schiereiland, met christenen hadden vermengd. Met hun verfijnde uiterlijke kenmerken, hoogstaande culturele ontwikkeling en ‘waardige en statige’ gedrag vonden ze zichzelf bovendien superieur aan de uit Oost-Europa afkomstige Asjkenazische Joden. De rassenwetten van de nazi’s zouden hen niet moeten treffen.
Jaap Cohen onderzocht deze ‘Aktie Portugesia’ aan de hand van de Portugees-Joodse schrijver, stenograaf en psycholoog Eli d’Oliveira, die met zijn uitgebreide stamboom vrijstelling van deportatie naar de concentratiekampen probeerde te verkrijgen. Waren zijn voorouders écht zo beschaafd als hij tijdens de oorlog beweerde? Hadden zij zich inderdaad altijd afzijdig gehouden van Asjkenazische Joden? De onontkoombare afkomst van Eli d’Oliveira is een aangrijpende familiegeschiedenis, die nieuw licht werpt op ruim drie eeuwen Portugees-Joods leven in Nederland.
De promotieplek van Jaap Cohen is geïnstigeerd en grotendeels bekostigd door de families Rodrigues Pereira en Jessurun d’Oliveira, die als wens hadden om een familiekroniek te schrijven met als middelpunt hun gemeenschappelijke familielid Eli d’Oliveira, omdat ze zijn bijzondere leven wilden herdenken met een kleine uitgave. Dat is uiteindelijk verworden tot dit zeer interessante en lijvige proefschrift. Eveneens voortgekomen uit de wens een eerbetoon te maken voor deze gemeenschappelijke voorouders is de website www.olijfmetperen.nl .
Bij uitgeverij Querido is de handelseditie van het proefschrift verschenen.
Foto’s: Suzanne Rodrigues Pereira
