Joodse gemeenschap in Antwerpen doorstaat coronavirus pandemie met inventiviteit en discipline

Haredi-orthodoxe joden lopen in Antwerpen, België, 16 maart 2016. (Cnaan Liphshiz)

De meeste van de ongeveer 20.000 orthodoxe joden in Antwerpen wonen dicht bij elkaar in een centraal gelegen buurt, een gebied van ongeveer 20 smalle straatjes vlak bij het centraal station van de stad, schrijft Cnaan Lipshitz in JTA.

Terwijl veel orthodoxe gemeenschappen wereldwijd moeite hebben gehad om een minjan te vormen lieten veel Antwerpse joden zich van hun inventieve kant zien en verzamelden zich op de balkons van hun appartementen.

Maandenlang reciteerden de joodse buren met elkaar van balkon tot balkon. Het geluid was soms zo hard dat niet-joodse buren bij de politie klaagden, meldde de Gazet van Antwerpen. Volgens Rabbi Pinchas Kornfeld, secretaris-generaal van Machsike Hadas, de belangrijkste religieuze gemeenschap van Antwerpen, worden er zelfs Thora rollen op binnenplaatsen gezet zodat deze zichtbaar zijn voor de appartementen er om heen.

“Alleen al in mijn straat hebben we drie minjaniem”, zei Kornfeld. “Natuurlijk mis ik de synagoge, het is een plek van reflectie en sociale interactie. Maar deze minjaniem op het balkon geven normaliteit, ze houden het ritme van het leven en het vermogen om te bidden.”

Maatregelen zoals deze zouden een reden kunnen zijn waarom de orthodoxe gemeenschap van de stad de COVID-19-ramp tot nu toe heeft kunnen vermijden.

In maart werd voorspeld dat 85% van haar leden het coronavirus zou kunnen oplopen vanwege de krappe levensomstandigheden en frequente sociale interacties. De verwachting was dat meer dan 500 leden van de gemeenschap zouden sterven door het virus. Een gemeenschappelijk taboe op het virus, dat door sommigen werd bestempeld als een plaag van de seculiere wereld, maakte het gevaar nog groter.

Toch heeft de joodse gemeenschap in Antwerpen de pandemie verrassend goed doorstaan. Het virus heeft ongeveer 10.000 van hun landgenoten gedood, waardoor België ‘s werelds hoogste COVID-19-sterftecijfer per hoofd van de bevolking heeft (achter de microstaat San Marino). Tot nu toe zijn 11 mensen uit de joodse gemeenschap van de stad bezweken aan de ziekte. Allemaal ouderen of mensen die leden aan reeds bestaande medische problemen.

Leden van de gemeenschap zijn van mening dat het verantwoordelijke leiderschap van hun rabbijnen en de discipline van hun volgelingen de verspreiding van het virus heeft belemmerd.

“We zijn gezegend omdat we rabbijnen hebben die duidelijke instructies geven waar leden van de gemeenschap naar luisteren”, zegt Shlomo Stroh, een 38-jarige gemeenschapsactivist en vader van zeven kinderen.

Maar in eerste instantie leek het tegenovergestelde te gebeuren. De eigenlijke projectie van de gemeenschap werd beïnvloed door het feit dat sommige leden de instructies van de regering leken te negeren om zich te isoleren en zich te onthouden van groepsgebed.

Aanvankelijk werd het gevaar van het virus door de gemeenschap gebagatelliseerd.

“Mensen noemen het ‘de ziekte’ of ze zeggen dat ze ‘ziek zijn geworden’, maar er is een taboe, een stigma erop en een gevoel van schaamte eromheen,” vertelde Martin Rosenblum, een arts met verschillende haredi-orthodoxe patiënten in Antwerpen. “Het betekent dat sommige mensen met het virus wachten tot ze er slecht aan toe zijn voordat ze proberen naar het ziekenhuis te gaan of hulp te zoeken.”

Maar de gemeenschap ondernam snel actie na de prognose van het sterftecijfer en voerde strikte sociale afstandsmaatregelen in, waaronder de sluiting van alle synagogen op 13 maart – vijf dagen voordat de federale autoriteiten een landelijke afsluiting oplegden. 

“Het waren maar een paar dagen, maar met een pandemie die exponentieel groeit, was het een cruciale stap”, zei Stroh, die betrokken was bij het besluitvormingsproces geleid door de opperrabbijn van de stad.

Volgens de Antwerpse wethouder Claude Marinower, was het een “geleidelijk proces” om de orthodox-joodse gemeenschap van Antwerpen zich ertoe aan te zetten de regels van sociale afstand te handhaven.

“In het begin was er enige terughoudendheid van sommige leden van de gemeenschap tegen de sluiting van synagogen”, zei Marinower, die Joods is maar niet orthodox. Maar er werd meer samengewerkt naarmate de omvang van de pandemie naar voren kwam. Vooral in België, waar ongeveer 10.000 mensen zijn gestorven aan het coronavirus.” 

“Toen rabbijnen duidelijke instructies gaven tegen bijeenkomsten, werd dat door iedereen geaccepteerd”, zei Marinower.

Michael Freilich, een orthodox-joodse wetgever uit Antwerpen die in het federale parlement dient, schreef het lage sterftecijfer onder joden ook toe aan een combinatie van het leiderschap van de rabbijnen en strikte handhaving door de autoriteiten. “We zijn van een ramp gered”, vertelde hij JTA

De inspanningen waren niet altijd even gemakkelijk. Op 15 maart barricadeerden meer dan 20 studenten van een yeshiva zich in een synagoge toen de politie hen vroeg om naar buiten te komen en sociale afstand te bewaren. Uiteindelijk lieten ze de agenten naar binnen.

Een andere factor die de Antwerpse joden hielp, was hun eenheid. “Antwerpen heeft extremisten, zoals Satmar en andere sektes, maar geen enkele is groot genoeg [om het alleen te doen]”, zei Stroh.

Rabbi Kornfeld zei dat de lay-out en demografie van de joodse gemeenschap van Antwerpen zeker ook het moreel hielp in stand houden en het de leden gemakkelijker maakte om de sociale afstandsmaatregelen en de sluiting van de synagoge na te leven.

Meestal las een prominent lid van de gemeenschap of een plaatselijke voorzanger uit het blok hardop voor uit een Thora-rol die hij naar het midden van een binnenplaats had gebracht. Tientallen bewoners baden samen met de lezer vanaf de balkons.

Hoewel sommigen klaagden over het lawaai, vertelde buurtbewoner Barbara Pieters aan de Gazet van Antwerpen dat ze genoot van de balkongebeden. 

“Meestal gaan we naar concerten, nu hebben we ze in onze tuin”, zei ze. “Het is interessant om te horen wat er normaal gesproken alleen in de synagoge gebeurt.”